Artykuły

Wiżajny - wiżajeński

Pytanie: Czy mówiąc o parku położonym w miejscowości Wiżajny, powinniśmy mówić: „Położony w parku wiżajńskim” czy „Położony w parku wiżajeńskim”? A może żadna z tych form nie jest prawidłowa? Spotkałem się również z formą „Położony w parku Wiżańskim”, ale ta forma wydaje się zupełnie nie do przyjęcia. Podobny problem dotyczy sytuacji, gdy park położony jest w miejscowości Rutka-Tartak - czy możemy powiedzieć „Park położony w rutczańskim parku”?

Prof. Urszula Sokólska” Odpowiedź na Pana pytanie brzmi następująco: Wiżajny - przymiotnik: wiżajeński (nie: wiżajński czy wiżański); nazwy mieszkańców: wiżajnianin, wiżajnianka. Rutka-Tartak - najwłaściwsza, zgodna z zasadami tworzenia przymiotników od nazw miejscowych,  jest forma przymiotnikowa: rutecko-tartacki. Rzadziej i z pewnymi ograniczeniami (można to tłumaczyć lokalnym zwyczajem językowym) dopuszcza się formę rutczański; nazwy mieszkańców: rutczanin, rutczanka.
 

Posiew z gardła czy posiew gardła?

Pytanie. Jak powinno się pisać i mówić: w posiewach z płuc czy w posiewach płuc nie stwierdzono ... itd.? I analogicznie w posiewach z krwi czy posiewach krwi?
Prof. Urszula Sokólska: Są to terminy specjalistyczne, a te - pod względem semantycznym i strukturalnym - nie zawsze odpowiadają  normom polszczyzny ogólnej. W tej sytuacji raczej nie ma wątpliwości. Na pewno, jeśli mówimy o określonych częściach ciała, z których pobierany jest materiał biologiczny do badania, posługujemy się terminami posiew z płuc, posiew z gardła, posiew z jamy ustnej itp., bo przecież drobnoustrojów nie hodujemy na płucach, gardle czy jamie ustnej, lecz na materiale pobranym z płuc, z gardła, z jamy ustnej. Gdy mowa jest o materiale biologicznym stanowiącym pożywkę dla drobnoustrojów hodowanych w celach diagnostycznych, posługujemy się terminami posiew krwi, posiew moczu itp.

Oldscoolowy

Pytanie: Czy w języku polskim istnieje przymiotnik zapożyczony z języka angielskiego oldscoolowy? Jaka jest poprawna jego forma: oldschoolowy, oldskulowy, oldscoolowy czy może inna? A może należy zastąpić ten przymiotnik jakimś polskim odpowiednikiem?

Prof. Urszula Sokólska: Wyraz oldschoolowy pochodzi od ang. old school, dosłownie ‘stara szkoła’. W polszczyźnie ogólnej frazeologizm stara szkoła używany jest w znaczeniu przymiotnikowym jako ‘tradycyjny, klasyczny, godny podziwu’ bądź znaczeniu rzeczownikowym, czyli ‘ktoś, kto reprezentuje dobrą jakość, odznacza się nieprzeciętną wiedzą, nienagannymi manierami itp.’. Przymiotnik oldschoolowy, będący wynikiem procesu adaptacji  leksemów obcych, powstał w wyniku dołączenia do angielskiej podstawy bardzo produktywnego w polszczyźnie formantu –owy. Dzięki żywym procesom nie tylko derywacyjnym, ale również fonetycznym, fleksyjnym oraz graficznym w polszczyźnie pojawiły się przymiotnikowe formy oldscoolowy, oldscoolowe czy oldskulowy, oldskulowego itp. , a nawet rzeczownik oldskul. „Wielki słownik ortograficzny” pod red. Edwarda Polańskiego (PWN 2010) odnotowuje neologizm oldskul w dwóch znaczeniach:
    1. ‘to, co przestarzałe, niemodne’;
    2. ‘moda na ubiór nawiązujący do czasów sprzed 20-30 lat’.

    Zazwyczaj mówiący żartobliwie określają w ten sposób rzeczy stylizowane na minione dekady. Na pewno wyrazy te upowszechniły się już w języku młodzieży, ale w polszczyźnie oficjalnej nadal uchodzą za nacechowane.

Inicjatywa ucznia

Pytanie: Czy poprawne jest sformułowanie „inicjatywa ucznia nad inicjatywą (ę?) nauczyciela” (w znaczeniu ‘dominująca rola ucznia’)?

Prof. Urszula Sokólska: Sformułowanie inicjatywa ucznia nad inicjatywą nauczyciela w znaczeniu ‘dominująca rola ucznia’ jest niepoprawne. Inicjatywa = projekt, pomysł do realizacji, propozycja; zdolność do samodzielnych pomysłów. Inicjatywa może być śmiała, twórcza; można popierać czyjąś inicjatywę; można hamować czyjąś inicjatywę; można wystąpić z inicjatywą; można być pełnym inicjatywy; inicjatywę można przejąć; można być człowiekiem z inicjatywą itp. Rola = udział i znaczenie kogoś, czegoś w jakichś okolicznościach, w jakimś przedsięwzięciu;  zadanie do spełnienia, występowanie w jakimś charakterze. Rola może być doniosła, wybitna, dominująca; rolę można pełnić, spełniać; można przejąć czyjąś rolę itp.

Pani adwokat czy pani adwokatka?

Pytanie: Czy odmienia się rzeczownik nazywający funkcję kobiety, a jeśli tak, to kiedy? Jaka jest zasada?
Przykłady:
Dokument podpisany przez adwokat (adwokatkę) Annę Kowalską;
Dokument podpisany przez notariusz (notariuszkę) Annę Kowalską;
Dokument podpisany przez minister (ministrę) Annę Kowalską;
Dokument podpisany przez pełnomocnik (pełnomocniczkę) Annę Kowalską;
Dokument podpisany przez policjant (policjantkę) Annę Kowalską;
Dokument podpisany przez nauczyciel (nauczycielkę) Annę Kowalską.

Prof. Urszula Sokólska: Jeszcze do niedawna obowiązywała dość jasna zasada: jeśli nazwa funkcji wiązała się z wysokim prestiżem społecznym i godnościowym, to nazwa tej funkcji zachowywała strukturę męską, nawet wówczas gdy odnosiła się do kobiety. Nazwa pozostawała przy tym nieodmienna bez względu na kontekst składniowy, np.: pani ambasador Kowalska, z panią ambasador Kowalską; pani minister Kowalska, o pani minister Kowalskiej; pani adwokat Kowalska, o pani adwokat Kowalskiej; pani notariusz Kowalska, z panią notariusz Kowalską itd.

 Na marginesie dodam, że "Uniwersalny słownik języka polskiego" pod red. S. Dubisza notuje wyłącznie męskie formy: ambasador, minister, adwokat i pełnomocnik. Rozpowszechnione w polszczyźnie potocznej żeńskie odpowiedniki typu: adwokatka, notariuszka i pełnomocniczka z reguły są traktowane jako nazwy deprecjonujące.

Nazwy męskie stosuje się również do wskazywania tytułów naukowych oraz wyższych stanowisk uniwersyteckich bez względu na płeć osoby, którą nazwa wskazuje. Różnice dotyczą wyłącznie odmienności bądź nieodmienności nazwy, stąd: pan magister, z panem magistrem//pani magister, z panią magister; pan doktor, z panem doktorem//pani doktor, z panią doktor; pan dziekan, z panem dziekanem//pani dziekan, z panią dziekan itd. Ale też, choć mówimy: "Zofia jest asystentką (nie: asystentem) na UAM", to możemy powiedzieć jedynie: "Zofia pracuje na stanowisku asystenta (nie: asystentki) w UAM". I z kolei wyłącznie: "Basia jest adiunktem w klinice" i "Basia pracuje na stanowisku adiunkta".

Nazwy męskie typu: policjant czy nauczyciel mają już swoje odpowiedniki żeńskie nawet w polszczyźnie ogólnej, co potwierdzają źródła leksykograficzne notujące formy z odpowiednim komentarzem: policjantka, forma żeńska od policjant; nauczycielka, forma żeńska od nauczyciel. Jednak w oficjalnych dokumentach z reguły zachowywane są wyłącznie formy męskie, np. Karta Polaka - odnosi się i do mężczyzn, i do kobiet; Karta Nauczyciela dotyczy zarówno panów-nauczycieli, jaki  pań-nauczycielek. Co więcej, obchodzimy przecież nie Dzień Nauczyciela i Nauczycielki, ale Dzień Nauczyciela, choć pań pracujących w tym zawodzie jest znacznie więcej niż panów. Obchodzimy również Dzień Policjanta, a nie - Dzień Policjanta i Policjantki, choć w tym zmaskulinizowanym zawodzie pracuje też wiele kobiet.

 Rozumiem, skąd problem. Tendencja do feminizowania w polszczyźnie nazw męskich jest w ostatnich latach bardzo silna, choć osobiście do upowszechnianej przez feministki mody w tym zakresie odnoszę się z pewnym dystansem. Jeśli jednak któraś z pań chce być nazywana etyczką, geolożką, socjolożką, polityczką, ministerką bądź ministrą czy marszałkinią, jej prawo. Przed laty równie problematyczna wydawała się struktura typu: posłanka (choć senatorki norma nadal nie respektuje). Jeśli chodzi o mnie, to wolałabym jednak, by jeszcze dziś nie nazywano mnie profesorą lub profesorką, ani językoznawczynią czy filolożką.

        Trudno zatem o jakąś jednoznaczną odpowiedź, bo wiele zależy też od indywidualnych upodobań mówiących oraz odmiany polszczyzny, z której wywodzi się nazwa.

Guglać czy guglować?

Pytanie: Od dłuższego czasu nie daje spokoju pewne słowo. Pochodzi ono od nazwy przeglądarki Google. A właściwie jest ich kilka. I stąd też moje pytanie. Jaka jest poprawna forma? Guglać? Guglować? Czy może wyguglować? Bardzo proszę o odpowiedź.

Prof. Urszula Sokólska: Od obcego rzeczownika Google najwłaściwsze wydają się formy guglować i wyguglować z formantem -ować bardzo produktywnym w tworzeniu polskich czasowników od obcojęzycznych podstaw. Formant ten stanowi najczęstszy element strukturalny służący do przekształcania form imiennych w werbalne, czyli przekształcania rzeczowników w czasowniki. Trzeba jedynie pamiętać, że różnica semantyczna między nowo utworzonymi wyrazami guglować i wyguglować jest taka, jak choćby między czasownikami  pisać i wypisać. Przedrostek wy- tworzy głównie czasowniki dokonane. Wzmacnia intensywność i efektywność czynności, z reguły oznacza osiągnięcie celu, a zatem guglować = szukać czegoś w wyszukiwarce Google; wyguglować = znaleźć coś w wyszukiwarce Google.

kocaeli escort bayan bandirma escort bayan pornolar olgun pornolar instagram begeni hilesi