Artykuły

Mężczyźni biegli, ale konie biegły

Pytanie: Zwracam się do Pani z prośbą o wyjaśnienie następującej kwestii gramatycznej: dlaczego przy rzeczownikach rodzaju żeńskiego i nijakiego w liczbie mnogiej stosujemy czasowniki:były, szły robiły, a nie: byli, szli, robili? Dlaczego pytamy jakie? A nie: jacy?

Mieszkam od wielu lat w Niemczech, tu także odbyłam studia. Mój były profesor postanowił uczyć się na emeryturze języka polskiego i zwraca się do mnie o pomoc w kwestiach gramatycznych. Wprawdzie nadal posługuję się poprawną polszczyzną, ale od matury upłynęło już bardzo wiele lat i pewnych kwestii gramatycznych nie potrafię dokładnie wyłożyć, choć wiem, które użycie jest poprawne, np. dni były, a nie:dni byli.

Prof. Urszula Sokólska: Chodzi tu o prostą zasadę. Otóż polszczyźnie w liczbie pojedynczej występują trzy rodzaje: męski, żeński i nijaki. Dotyczy to zarówno rzeczowników, jak i czasowników, przymiotników oraz zaimków oraz niektórych liczebników (np. porządkowych). Stąd:

- Piękny koń biegł przez łąkę; Rasowy pies szczekał w ogrodzie; Przystojny mężczyzna uśmiechał się przyjaźnie; Znakomity aktor znów zachwycił widzów; Dzień był piękny i słoneczny;

- Piękna kobieta uśmiechała się do nas; Ulicą szła wysoka dziewczyna; Zielona sukienka wisiała w szafie; Na polanie wyrosła piękna lipa; Noc była pogodna i mroźna;

- Małe dziecko głośno płakało;Łaciate cielę brykało po pastwisku itp.

W liczbie mnogiej mamy dwa rodzaje: męskoosobowy i niemęskoosobowy.
Do rodzaju męskoosobowego należą rzeczowniki, które – najprościej mówiąc – wskazują tylko osoby płci męskiej (podkreślam – OSOBY PŁCI MĘSKIEJ), np.: chłopcy, mężczyźni, żołnierze, rycerze, adwokaci, pisarze, aktorzy, mężczyźni itp.

Do rodzaju niemęskoosobowego należą rzeczowniki wskazujące wszystkie inne istoty żywe, zarówno istoty ludzkie, jak i zwierzęta, poza tym rośliny, przedmioty, abstrakty itd.

Odpowiednią formę przyjmują też przymiotniki, czasowniki (w czasie przeszłym i przyszłym), zaimki, imiesłowy przymiotnikowe łączące się  z tymi rzeczownikami.
 
A zatem:

- przy rodzaju męskoosobowym: Waleczni żołnierze dostali odznaczenia; Przystojni mężczyźni uśmiechali się;

- przy rodzaju niemęskoosobowym: Piękne kobiety uśmiechały się; Dni były piękne i słoneczne; Noce były pogodne; Łaciate cielęta brykały po pastwisku; Małe dzieci płakały; Ogarnęły ją smutne myśli; Z jej ust padły gorzkie słowaitd.

Jeśli w zdaniu stosowanych jest kilka rzeczowników w liczbie pojedynczej, reprezentujących różne rodzaje, to czasownik towarzyszący tym rzeczownikom zawsze przybiera formę męskoosobową w czasie przeszły i przyszłym,np.:Kot i kobieta siedzieli; Matka i dziecko szli itp.

Zaimki i imiesłowy przyjmują formy:

- w liczbie pojedynczej odpowiednio dla rodz. męskiego, żeńskiego i nijakiego: ten, ta, to;który, która, które; jakiś, jakaś, jakieś itd.; pierwszy, pierwsza, pierwsze; drugi, druga, drugie;

- w liczbie mnogiej odpowiednio dla rodz. męskoosobowego i niemęskoosobowego:ci, te; którzy, które; jacyś, jakieś itd.; pierwsi, pierwsze; drudzy, drugie itd.

Konkurs pod hasłem

Pytanie: Mam wątpliwość, jak powinno być poprawnie: konkurs pod hasłem czy konkurs pod tytułem? Z góry dziękuję za pomoc.

Prof. Urszula Sokólska: Obie formy są dopuszczalne.

 

Wysłać sms czy wysłać sms-a ?

Pytanie: Która z form jest poprawna: „wysyłać sms” czy ,,wysyłać sms-a”?

Prof. Urszula Sokólska: Czasownik wysyłać//wysłać rządzi biernikiem, a zatem poprawna forma powinna brzmieć: wysyłać sms, podobnie jak: wysyłać list, telegram, paczkę, wiadomość. We współczesnej polszczyźnie szerzą się jednak, dopuszczone przez słowniki poprawnościowe i z reguły kwalifikowane jako potoczne, konstrukcje wysłać sms-a, wysłać maila. Można tu zresztą doszukać się analogii do odmiany niektórych męskich rzeczowników nieżywotnych, które w bierniku l.p. – wbrew zasadzie ogólnej –  przyjmują formę równą formie dopełniaczowej, nie zaś mianownikowej, stąd np. palić papierosa (nie: palić papieros), kupić mercedesa (nie: kupić mercedes, choć: kupić samochód), mieć dolara (nie: mieć dolar).

Wycofać artylerię, nie wycofać artylerii

Pytanie: Ostatnio w telewizji usłyszałem: „Rosja nie wycofała ciężką artylerię”. Oczywiście w wypadku formy twierdzącej mówimy : „…wycofała ciężką artylerię”. Ale czy wobec tego, że mamy tu do czynienia z formą przeczącą, nie należało powiedzieć „…nie wycofała ciężkiej artylerii”, tj. użyć dopełniacza zamiast biernika? Według mnie użycie tu biernika brzmi nienaturalnie.

Prof. Urszula Sokólska: Oczywiście, ma Pan zupełną rację. Czasowniki rządzące biernikiem, po przeczeniu zmieniają swoją rekcję na dopełniaczową, stąd poprawne: wycofać artylerię//nie wycofać arterii; zrobić zakupy//nie zrobić zakupów; przeczytać książkę//nie przeczytać książki; zjeść obiad//nie zjeść obiadu itd.

Udzielić ślubu

Pytanie: Razi mnie zdanie z książki Philipa Marsdena „Dom na Kresach. Powrót”: „ślub udzielił biskup …”. Użyłbym konstrukcji:„ślubu udzielił biskup …”. Czy mam rację?

Prof. Urszula Sokólska: Czasownik udzielić rządzi dopełniaczem (nie: biernikiem). Za jedynie poprawne uznaje się zatem konstrukcje: udzielić informacji, wskazówek, radudzielić wywiadu, udzielić komuś naganyudzielać swego poparcia, a zatem i udzielić ślubu.

W sprawie posiewów

Pytanie: Jak powinno się pisać i mówić: w posiewach z płuc czy w posiewach płuc nie stwierdzono ... itd.? I analogicznie w posiewach z krwi czy posiewach krwi?
Prof. Urszula Sokólska: Są to terminy specjalistyczne, a te - pod względem semantycznym i strukturalnym - nie zawsze odpowiadają  normom polszczyzny ogólnej. W tej sytuacji raczej nie ma wątpliwości. Na pewno, jeśli mówimy o określonych częściach ciała, z których pobierany jest materiał biologiczny do badania, posługujemy się terminami posiew z płuc, posiew z gardła, posiew z jamy ustnej itp., bo przecież drobnoustrojów nie hodujemy na płucach, gardle czy jamie ustnej, lecz na materiale pobranym z płuc, z gardła, z jamy ustnej. Gdy mowa jest o materiale biologicznym stanowiącym pożywkę dla drobnoustrojów hodowanych w celach diagnostycznych, posługujemy się terminami posiew krwi, posiew moczu itp.

kocaeli escort bayan bandirma escort bayan pornolar olgun pornolar instagram begeni hilesi