Artykuły

Rzeczpospolitej czy Rzeczypospolitej?

Pytanie: Która forma jest poprawna: Rzeczpospolita czy Rzeczypospolita? Jak powinniśmy mówić: Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej czy Rzeczpospolitej Polskiej?

Prof. Urszula Sokólska: Nazwa Rzeczpospolita, tradycyjnie używana w funkcji nazwy państwa polskiego już od końca XV w., pod względem strukturalnym jest kalką, czyli dosłownym tłumaczeniem łacińskiej struktury Respublica ‘państwo’ (tzn. res = sprawa; publica =  publiczna, państwowa).
Współcześnie w odmianie nazwy państwa dopuszczalne są dwa wzorce odmiany:
     1) Wzorzec pierwszy, który ujawnia strukturę genetyczną wyrazu, zbudowanego z dwóch pierwotnie samodzielnych członów, odmieniających się samodzielnie. Oznacza to, że rzeczownik rzecz należy odmieniać tak, jak inne rzeczowniki żeńskie zakończone na spółgłoskę, a przymiotnik pospolita – tak, jak wszystkie przymiotniki rodzaju żeńskiego;
       2) Wzorzec drugi, który odzwierciedla proces tzw. leksykalizacji, czyli zatarcia, a nawet całkowitej utraty przejrzystości słowotwórczej wyrazu. W tej sytuacji odmienny pozostaje jedynie drugi człon nazwy. Zgodne z normą są zatem następujące formy:
Mianownik l.p. (kto? co?)               – Rzeczpospolita (nie: Rzeczypospolita);
Dopełniacz l.p. (kogo? czego?)       – Rzeczpospolitej albo Rzeczypospolitej;
Celownik l.p. (komu? czemu?)        – Rzeczpospolitej albo Rzeczypospolitej;
Biernik l.p. (kogo? co?)                  – Rzeczpospolitą (nie: Rzecząpospolitą);
Narzędnik l.p. (z kim? z czym?)      – z Rzeczpospolitą albo z Rzecząpospolitą (nie: z Rzeczypospolitą);
Miejscownik l.p. (o kim? o czym?)   – o Rzeczpospolitej albo o Rzeczypospolitej;
Wołacz l.p.                                    – Rzeczpospolita albo Rzeczypospolita.

Gdy jednak mówimy o gazecie, to nazwę traktujemy już jako całkowicie zleksykalizowaną, stanowiącą nierozłączną całość, z odmiennym jedynie drugim członem wyrazu, np.: „Kupiłam Rzeczpospolitą”, „Przeczytałam ciekawy artykuł w Rzeczpospolitej”.

Puszczamy wodze fantazji

Pytanie: Mam wątpliwości dotyczące użycia formy rzeczownika wodze w zdaniu: „Studenci nad wizją pracowali cały semestr pod kierunkiem prof. (…), który często pozwalał im na puszczanie wodzów fantazji”?

Prof. Urszula Sokólska: Znacznie lepsza byłaby konstrukcja „Pozwalał im puszczać wodze fantazji”. Skoro jednak autor wypowiedzi dokonał modyfikacji utrwalonego w polszczyźnie frazeologizmu, to powinien też pamiętać, że końcówka -ów występuje wyłącznie w męskiej deklinacji rzeczownikowej. Bezwyjątkowo obejmuje wszystkie męskie rzeczowniki twardotematowe (np.: pan – panów, senator – senatorów, syn – synów,  dom – domów), rzeczowniki zakończone na -mistrz (burmistrz – burmistrzów, harcmistrz – harcmistrzów, rotmistrz – rotmistrzów), wyrazy zakończone na -icz  (działkowicz – działkowiczów, klubowicz – klubowiczów, wycieczkowicz – wycieczkowiczów), a także słowa zakończone na -c (koc – koców, materac – materaców, pajac – pajaców, szewc – szewców). Z nielicznymi wyjątkami końcówkę -ów przyjmują męskie rzeczowniki miękkotematowe (np. przechodzień – przechodniów, uczeń – uczniów, zięć – zięciów, teść – teściów,
konsul – konsulów, król – królów
). Ponieważ forma wodze jest formą l. mn. od żeńskiego rzeczownika wodza, końcówka -ów jest tu niewłaściwa. Norma językowa dopuszcza w takiej sytuacji jedynie postać wodzy (nie zaś: wodzów czy wódz).

Rada Miasta Białystok czy Rada Miasta Białegostoku?

Pytanie: Jak powinno się mówić: Rada Miasta Białystok czy Rada Miasta Białegostoku?

Prof. Urszula Sokólska: W polszczyźnie rzeczownik miasto z nazwą tego miasta łączy się tradycyjnie w związku zgody, co oznacza, że oba człony uzgadniają swe formy we wszystkich przypadkach gramatycznych: miasto Białystok, do miasta Białegostoku itd., a zatem  poprawne są struktury Rada Miasta Białegostoku, Urząd Miasta Białegostoku, Prezydent Miasta Białegostoku.  Ponieważ powyższa zasada nie jest regułą sztywną, można również pozostawić nazwę miasta w mianowniku i posługiwać się konstrukcjami, którym przypisuje się status  urzędowych, np.: Rada Miasta Białystok, Prezydent Miasta Białystok. Zwyczaj taki może być nawet użyteczny, gdy pojawiają się wątpliwości dotyczące odmiany nazwy własnej lub wówczas, gdy nazwa ta jest zbyt długa. Trudno przecież za poręczne uznać wyrażenia typu: miastu Białemustokowi, z miastem Białymstokiem, miastu Międzyrzecowi, z miastem Międzyrzecem.
     Fakultatywność związku zgody i związku rządu w konstrukcjach tego typu współcześnie jest uznawana za normę, a samych wątpliwości na pewno nie da się jednoznacznie rozstrzygnąć za pomocą metod nakazowo-administracyjnych. W tej kwestii obserwujemy pewne rozchwianie, o czym przekonują oficjalne użycia typu: Rada Miasta Warszawy obok Rada Miasta Szczecin, Rada Miasta Międzyrzec. Wiele zatem zależy od wielkości miasta, przyjętego zwyczaju czy formalnej struktury nazwy. Powinno się  jedynie pamiętać, by raz wybraną formułę stosować konsekwentnie we wszystkich dokumentach, ulotkach promocyjnych, na stronie internetowej miasta itp.

 

kocaeli escort bayan bandirma escort bayan pornolar olgun pornolar instagram begeni hilesi